Araba yakıtının en ucuz olduğu ülkelerden birisi Amerika. Biz bir depo yakıta servet öderken bir Amerikalı için benzin parası sözü edilmeyecek bir gider durumunda. Avrupa’daki araba yakıtları da ne yazık ki cep yakacak cinsten. Türkiye’deki benzin fiyatlarından söz etmek ise istemiyorum. Üstelik de bu yıl yani 2009’a girerken, Amerika’da petrol 2008’den biraz daha ucuz. Büyük alış veriş merkezi sahipleri kira ödemelerini alabilmek için çoğu kiraları da düşürmüş durumdalar. “Best Bay” elektronik eşya satan mağaza zinciri bir iki hafta içinde el değiştirme hazırlıkları içinde. Best Bay Amerika’nın en büyük elektronik mağaza zincirlerinden biri.
Amerikan ekonomisini sanki elinde tutan birkaç mağazaymış gibi her gün mağazaların ekonomiye katkıları televizyon haberleri içinde yüzdelerle veriliyor. Ekonomideki katkı payları halka duyuruluyor.
Dev gibi alışveriş merkezleri Türkiye’de şehirlerin göbeğinde uzanırken, onların satışları tahmin bile edilemez, ekonomideki hareketliliklerinin oranından haberimiz olmaz. İki kişi bir araya geldiğimizde bu tür mağazaların kazançlarını tahmine çalışmaktan başka bir şey yapamayız.
Ekonomik kriz ve Obama’nın gelişi tabi ki Amerika’nın en önemli değişimleri. Bana göre de sanki Amerika’daki değişim en güzel Kaliforniya eyaletinden geliyor. Bir de buna hava değişimini eklerseniz oldukça farklılıklar yaşanıyor. Kaliforniya buz gibi bir eyaletti Aralık 2008’de, sis, yağmur ve kar serpintisiyle girdi. İlk kez Las Vegas kar gördü. Amerikalıların Kaliforniya soğuğuna alışması çok zor. Yaz kış sıcak olan ve güneşin keyfini çıkaran Kaliforniyalılar soğuk mevsim sıkıntıları yaşıyorlar. Evlerini ısıtmakta zorlanıyorlar. Çoğu evde ısıtıcıyla yaşanıyor. Öksürenlere aksıranlara rastlıyorsunuz. Soğuklardan kısmetimizi alınca bizler de öksürenler sınıfına katıldık.
Soğuk algınlığı için ilaç almak istedik, paketimizin içinden iki ayrı renkte ilaç çıktığını görüp şaşırdık. İlaçlardan bir grubu açık renkli, bir grubu koyu renkliydi. Sanki iki ayrı ilaç birbirine karışmıştı. O anda bizde sigorta haslarına tek tek verilen ilaçlar gözümün önüne geldi. Hangi ilacı aldığını anlamanın olanaksız olduğu reçetelerle elimize tutuşturulan ilaçlar. Sonunda iki renk ilacı öğrendik. Koyu renkli olanlar dozu daha fazla olarak hazırlanmıştı. Uykunuz gelir, ilacın ağırlığı üzerinize çöker araba kullanamayabilirsiniz diye gündüz dozları hafif hazırlanmış; ilaçlar gece ve gündüz olarak ayrılmıştı. Amerika’da arabasız yaşamak mümkün olmadığı için gündüz saatlerine denk gelen zamanda kullanmanız gereken ilaçlar daha hafif dozda hazırlanmış, hareketlerinizi kısıtlamanız gerekmeyecek türden.
Yine bir başka farklılık olumlu düsünme gelişimi üzerine televizyon haberlerine yansımış durumda. Trafik haberlerini verirken televizyonlarımızda bildiğiniz gibi otobandaki kaza haberleri arka arkaya gelmekte. Kaza yapılan otobanlar ve ölüm noktaları bile tespit edilmekte. Amerika’da haberler trafik saatine geldiği zaman, kaza olmayan otobanları sıralayan bir sunucuyla karşılaşıyorsunuz. Haberin verildiği gün kaza olmayan otobanları arka arkaya öğreniyorsunuz. Kazasız free waylar haberlerin süsü gibi.
Amerikalı hanımlar evliliklerinin ilk beş yılında bütçelerini çok kabarık tutuyorlar. Her gün alış verişte oluyorlar, durmadan para harcamalarına akıl sır erdiremiyorsunuz. Türk düşüncesiyle tasarruf edin masalı okumaya siz siz olun Amerikalı bir çifte önermeye kalkışmayın. Yaşantımızda yeni evliler harcamalarına çok dikkat ederek daima tasarruf etmeyi düşünürler. Amerika’da özellikle kadınlar kocanın bir kaşığını sanki kırmaya çalışıyorlar. Evliliğin ilk beş yılında harcanan paralar boşanma halinde nafakaya değer biçtireceği için, yeni evli hanımların harcamalarını nasıl abarttıklarını görebiliyorsunuz. Şahsi olarak harcanan paraları karşılayabilen eşiniz boşanmanız durumunda size beş yıllık harcamalarınız ölçüsünde, yaşam şartlarınızda para ödemek zorunda. Araba, ev, yazlık, çiftlik gibi şeyler bir ölçü kabul edilmeyebilir. Önemli olan canınıza harcananlar. Kadınlar ihtiyaçları olmayan şeyleri de alarak adeta geleceklerini garantiliyorlar. Yeni evliler makbuzlarını bir köşede biriktirerek sanki geleceğe yatırım yapıyorlar. Harcamalar her zaman yüklü görünüyor. Evler büyük, arabalar çok lüks ve pahalı cinsten olsa da Amerika halkı gözünüze zengin gözükmemeli, o lüks arabalarla ulaşabilmek, büyük ve son derece lüks evlerde oturabilmek için çok fazla kredi borçlarına giriyorlar. Borçları öderken de başka hiçbir şey düşünmeden yaşamak zorunda kalıyorlar. Her Amerikalının düşüncesinde evini satıp başka bir ev almak yatıyor, ama ne yazık ki 2009’da bu bol kredili evlerin satılarak kar edilmesi zor görünüyor.
Amerika’ya adımını atan biri, zincir mağazalarda kredi hesabı açtırarak işe başlıyor. 300 Dolarla başlayan kredi alışları gittikçe yükseliyor. Banka kredinizin puanlanabilmesi için daha önce kredi almış olmanız gerekiyor. Küçük kredilerle başlayıp borcunuzu zamanında ödediğinizde puanlanıyorsunuz. Puanlar sizi o büyük evleri alabilme kredilerine götürüyor. Ama ne yazık ki o çarkın içinde; sokakta rastladığınız herkes kredi borçlarıyla bunalmış durumda, hiç kimse o yaşamdan vazgeçmeye kalkışmasa da borçlar bunaltıyor.
Şu anda Türkiye’de verilen bayram kredilerini, maaşlarını kırdırarak kredi alanların durumunun ayni şekilde puanlandığını söyleyebiliriz. Bankanın yanında bu kredileri alan kişilerin puan toplaması hiç kullanmayanlardan daha yüksek; tıpkı Amerika’daki gibi bir yaşamın temelleri atılıyor diyebiliriz.
Tuvalet kağıtlarının bile normal boyutlara geldiği Amerika’da gerçekten sıkıntı sokaklara yansımış diyebilirim. On yaşındaki çocuğunun kulağına pırlanta taş almaya gelen birine artık rastlamanız olanaksız. Yeni yıl armağanlarını çoğu kişi gelecek yıla bırakmış durumdaydı. Amerika’da yaşayan siyahiler inanılmaz güvenli görünüyorlar, adeta Kızılderili güvenini onlar almış son günlerde. Güzel işlerde çalışıp lüks yaşıyorlar, iyi giyinip, gülümsüyorlar.
Amerika yeni yıla çok sessiz girdi. Evler ve iş yerleri delice süslenmemişti. Rengarenk süsler satıldıkları mağazalarda yeni yıl sonrası indirimli olarak satılmayı bekliyordu. Amerika’da bir kriz olduğu söylense de çiçek festivalleri yapılıyor, Amerikalılar 2009 model arabalarda geziyor, evlerinin garajlarını eski eşyalarla dolduruyor; dolaplarında hiç giyilmemiş özel giysiler stokluyor. 5 dolara etin en mükemmelini yiyip, ekvator meyveleriyle güzelleşiyor.
16/01/2009, Filiz Tosyalı
